Васил Иљоски „Чорбаџи Теодос “ (раскажана)

За животот на Васил Иљоски

Васил Иљоски (1902-1995)

Васил Иљоски (1902-1995) е продолжувач на започнатата драмска и театарска традиција во Македонија и поврзувачка нитка со современата македонска драма. Тој творел цели педесет години придонесувајќи во развојот на драмското творештво.
Иљоски е роден во Крушево, една година пред Илинденското востание. По востанието, татко му отишол во Куманово да бара подобри услови за живот и работа. Десетина години подоцна целото семејство се преселило во Куманово. Таму го завршил основното училиште и гимназијата. Му помагал на татка си во неговата столарска работилница за да го продолжи неговиот занает. Но, тоа не се случило.
Се запишал на Филозофскиот факултет во Скопје, по ослободувањето бил директор на Првата гимназија, потоа работел во Народната библиотека и како професор по македонски јазик во Вишата педагошка школа. Автор е на многу студии и публикации од областа на јазикот и литературата, поради што е еден од првите академици на МАНУ (Македонска академија на науки и уметности).
Попознати драми на Иљоски се: „По матурата“, „Бегалка“, „Чорбаџи Теодос“, „Биро за безработни“, „Чест“, „Два спрема еден“, „Кузман Капидан“, „Окрвавен камен“ и др.


 

Прочитајте ги драмите од Васил Иљоски:

Чорбаџи Теодос од Васил Иљоски

 

 Аудио запис на текстот што следува:

 

„Чорбаџи Теодос“ е комедија на интригата што ќе ја подметне итриот Арсо за да го исмее чорбаџијата. Инспирирана е од анегдотата за присилното кумство. Во неа има многу битово-социјални елементи. Битови: патријархалните односи во семејството — покорноста на сопругата, синот и сите останати кон главата на семејството; избирањето на снаата од страна на родителите; обичаите на кумството — пиењето, јадењето, песните, орото; менталитетот на Ромите; озборувањата во чаршијата; итрината и ведрината на сиромашните и должниците итн. Социјални: поделеноста на луѓето на богати и сиромашни.
Темата во драмата е забранетата љубов на двајца млади, а идејата е да се исмее надуениот чорбаџиски свет. Дејството се случува во Скопје, во турско време. Драмата е составена од три чина, а драмското дејствие е развиено во четири етапи:
1. експозиција — семејната атмосфера и прикажување на доминантниот лик;
2. заплет — воведување на конфликтот меѓу Арсо и Теодос;
3. кулминација — подметнувањето на кумството;
4. расплет — ослободување од кумството и дозволата за женидба.

На почетокот од драмата е прикажана куќата на чорбаџијата Теодос, рано наутро, кога сите се будни, освен тој. Преку смешните сцени се претставени односите во семејството. Имено, часовникот застанал и на сите им е страв да го разудат чорбаџијата. Тој треба на време да стане за да оди да го види лозјето на Арсо, кое ќе му го земе заради неговите долгови. Жена му на Теодос, Кева, се туфка дали да влезе кај мажа си. Таа знае дека тој секако ќе ѝ забележи, и ако го разбуди прерано и ако го разбуди предоцна. И нивните слуги, Наца и Спиро, исто така, не сакаат да ризикуваат и тие да бидат виновни за нерасположението на господарот. Затоа, одбиваат да го разбудат.Во куќата доаѓа и Ефка, тетката на Стојанка, која сака уште еднаш да ја помоли Кева да зборува со својот маж за остварувањето на љубовта на Стојанка и Томче. Стојанка е ќерка на самарџија, сиромашна, но убава и вредна девојка, а Томче е чорбаџискиот син, па затоа за нивната љубов Теодос не сака ни да слушне. При убедувањето Ефка ќе ѝ рече на Кева:
„Другачки сме, сестро, се знаеме уште од малечки, можеме да си кажеме баре маките…Нѐ омажија за невидени и нечуени… А тие што си ги сакавме, ги оженија за други… Ете, толку години поминале, а меракот трае и тлее како запретан жар во срцето… И само пече и боли.“
Преку овие зборови се гледа судирот на старото и новото, на традицијата која се почитува секаде, а особено во куќата на Теодос, и зачетокот на модерните сфаќања дека родителите не треба да ги одбираат сопружниците на своите деца, туку тие тоа треба самите да го сторат. Нив двете ги омажиле родителите за оние што им ги одбрале, но повеќе не мора да биде така.
Тогаш се појавува и Томче, кој во разговорот со мајка си е решен одлучно да му се спротивстави на таткото и да ја земе за жена Стојанка. Се сили, дури и тргнува да го тепа. Но, кога му велат да го разбуди за на лозје, тој се повлекува, го покажува својот страв и нерешителност. Неговата младешка инаетливост, избрзаност и избувливост се гасат во моментот кога треба да се соочи со најсекојдневна работа — будењето на чорбаџијата.
На крајот, никој не се осудува да го разбуди и одлучуваат да почекаат тој самиот да стане. Неговото будење и неговата личност се комични од почетокот до крајот на драмата. Всушност, и целта е таа: да се исмее чорбаџијата, неговото однесување, неговото претерување.
Кога станува, сака сите да се вртат околу него, да му помагаат, да го облекуваат, да го четкаат до последното влакно, да не му остане ни една трошка нечистотија на него. Претерано е педантен и прецизен, со сите е груб, надмен, ги омаловажува и ги смета за многу пониски од себе. Тој е големиот газда.
Томче доаѓа да зборува со него, но не храбро како што посакува и како што се сили, туку со наведната глава. Иако ја искажува својата желба и намера, тој не може да му се спротивстави на татковото бескомпромисно НЕ. Затоа е комичен. Силен и бестрашен, целосно одлучен во остварувањето на намерата да се ожени со Стојанка, пред таткото спласнува и станува помал од зрнце.
Смешна е и појавата на слугата Спиро, кој понекогаш се заборава и зборува исто како Теодос, повторувајќи ги неговите зборови и имитирајќи му го гласот и начинот на зборување. Иако тој воопшто не мисли така, му вели на Томче дека Стојанка не е за него, дека таа имала црно под ноктите, дека е нечиста и недостојна.
Пред да тргне на лозје, Кева уште еднаш се обидува да зборува со Теодос за Стојанка, но тој и одвраќа: „А и каква може да биде девојка од таква куќа? Татко ѝ самарџија. Со него ли да се засватам? Поарно самар на грбот да си ставам. Таа да ми влезе во куќава! Каков ред, каква чистота ќе биде? Не врткај ме повеќе, работа ме чека, не е ред!“
За Теодос е неприфатливо да се измешаат социјалните слоеви, неприфатливо е сиромашната (а со тоа и „валкана“) девојка да стане негова снаа.
Hа почетокот од вториот чин е претставена чистата и силна љубов меѓу Томче и Стојанка, но и притисокот што таа го врши за побрзо разрешување на ситуацијата. Таа вели дека до вечер мора да знае дали тој ќе ја земе, зашто и други момчиња се интересираат за неа, а и за да не се посрамува пред светот.Арсо, пак, на пат кон лозјето што го загубил заради долгот кон Теодос, смислува начин како да си го задржи. Тој е ведар и расположен иако се наоѓа во таква ситуација.
Дејствието се префрла на група Роми кои бараат нов кум за бебето што им се родило, бидејќи стариот умрел. Според христијанскиот обичај, првиот што ќе наиде треба да им стане кум.
Арсо ги здогледува и почнува да си замислува колку би било убаво прв да нагази Теодос за да може да му се потсмева, да му се одмазди, да го види и него во безизлезна ситуација. Затоа, смислува начин да го намести „нагазувањето“.
Прво налетува пијан селанец, кого Арсо едвај успева да го одврати, потоа се појавува и Спиро, слугата на Теодос, кого, исто така, многу тешко ќе го врати, но сепак успева. Конечно, патот е расчистен и се појавува Теодос. Тргнуваат заедно кон лозјето, но Арсо се подвраќа, божем заборавил нешто таму каде што прилегнал да го чека, а Теодос продолжува сам — нагазувајќи право на бебето од Циганите. Тој се наоѓа во небрано, но никако не сака да прифати да им биде кум.
Дејствието на третиот чин се случува на Арсовото лозје, на Водно. Таму доаѓаат Ефка и Стојанка, а добродушниот и ведар Арсо се обидува да ѝ помогне на девојката и да го одоброволи Теодос. И покрај фалбите на Арсо, дека таа е убава, вредна, брза, чиста, Теодос се однесува надмено, не сака да ја погледне и луто ја навредува не прифаќајќи ја чашата со вода од нејзината рака.Се слушаат свирки од далеку и се приближуваат Циганите за да го развеселат својот нов кум. Арсо ликува заради чувството што тие го предизвикуваат кај Теодос. За уште повеќе да си поигра со него, му вели да се скрие во колипката која е нечиста и полна со болви. Теодос ќе мора и таа грозотија да ја истрпи, само за да избега од поголемото зло. Циганите со свирките, мезето и ракијата, се подготвуваат да си одат, бидејќи не го нашле Теодоса, но Арсо им дава знак дека тој е скриен, па тие ја прифаќаат играта и велат дека ќе одат кај него дома. Вознемирен, Теодос излегува од колибата, целиот извалкан и прекриен со слама. Од мака, иако прво одбива, тој заседнува и почнува да пие со Циганите, прво од чаша, а потоа и од заедничкото шише. Тој никогаш не пиел алкохол, не пушел, а најмалку помислувал да седи со Цигани и да го прави тоа со нив. Не може да се помири со она што му се случува и вели: „Јас на овој ред! Јас ова да го дочекам во мојот живот… Е, што ти бил животот. Лажовен, лизгав: одиш, одиш, исправен, силен, чист и — одеднаш паднат во кал, извалкан, смачкан… Живот!…“
Ситуацијата кулминира кога Циганите и Арсо успеваат да го фатат Теодоса на оро, па дури го натерале и да го заводи орото, како вистински кум.
Кога доаѓаат жените, Кева и Наца со ручекот, не можат да им поверуваат на очите. Тогаш и Теодос се освестува и почнува да го негира и одбива кумството. Се појавува и Томче, и тој како татко му опијанет. Решен е да го истера своето по секоја цена. Тој дури се заканува дека ќе се избоде со нож, ако татко му не му даде благослов за Стојанка. Теодос, сосема избезумен, очаен, цигански кум и самарџиски сват, не може да најде излез. Тогаш итриот Арсо, во замена за лозјето, му нуди помош. Му предлага да му дозволи на Томче да ја земе Стојанка, но и да го земе кумството. Томче сѐ би направил за својата љубов и затоа ја прифаќа спогодбата.
Теодос исмеан дури и од слугите си заминува да се скрие од срамот.

Ликови во драмата


Во комедиите на интриги, ликовите не се целосно изградени, туку се типизирани (со нагласени особини). Интересно е што самиот автор во објаснувањата (дидаскалиите) ги опишал ликовите.
Чорбаџи Теодос во дидаскалијата е опишан вака:

„Влегува во ноќна, долга кошула, со мазно од вечерта избричено, а мрачно лице, на кое никогаш, ни за миг не светнува осмевка и ведрина, со густи, накуштравани веѓи кои го поцртуваат намуртеното чело и го засенуваат, правејќи го уште постуден студениот поглед; со остар, отсечен говор, кој скоро никогаш не е разговор со луѓето, ни со најблиските, туку карање, викање на нив, на најблиските најмногу, со потценување и презирање преку волја, како и да не заслужуваат со нив да се разговара.“
Теодос е претставник на власта и парите. Сите ги гледа од високо, со понижување, потценување и ароганција (и жена си и сина си). Тој е жртва на сопствените предрасуди и фрустрации (другите особини: претераната педантност, прецизност и сл. се опишани погоре во текстот).
Арсо во опишувањето е претставен како:
„Полн е со животна радост и ведрина, кои тешко можат да му ги поматат и најтешки грижи и незгоди. Умен и итар е до лукавост и до препреденост, но никако до расипаност, а по срце е добричина, осетлив и соосетлив.“
Тој е претставник на средниот сталеж кој сѐ повеќе тоне заради крвопиите како Теодос. Благороден човек, кој освен на себе си, сака да им помогне и на другите (на Стојанка и на Циганите). Тој ја смислува целата интрига затоа што е бистар и снаодлив, зашто е ведар дух, а и сака да го види својот крвник малку да падне за да го исмее и барем малку да му биде полесно на душата.
Томче е „убав младич, со танки мустачиња и густа кадрава коса, убаво, но негрижливо облечен, блед, потиштен, огорчен, и инаетлив“, носител на новото, поинакво сфаќање, кој сака да се ожени од љубов за многу сиромашна девојка. Тој е патријархално воспитан, го цени, почитува и се плаши од својот татко. Без негово одобрение тој нема да се ожени.
Кева е сопругата на Теодос која е „предвереме остарена и свената од тешки напори сѐ да му угоди на својот маж со маченичка ревност која оди до ропска покорност, сметајќи дека тоа е нејзина должност и нејзина судба. Облечена е сета во сив тон.“ Таа би требало да живее убаво, богато и лагодно. Но, во патријархалниот дух, таа му е потчинета и работи сѐ за да му угоди на домаќинот, се плаши од него и од неговите бурни реакции, се плаши да му се спротивстави и да го каже своето мислење.
Наца е слугинката која е „помлада и покрупна од својата чорбаџика, облечена во нејзин износен фустан, кој на неа, оптегнат, пука, со ракавите засукани над лактите, со завиткани плетенки преку тулбенот на главата. Многу е брза и подвижна. Нејзе уште од мала ѝ е всадено чувството на стравопочит спрема чорбаџијата, повеќе на страв, отколку на почит, и тоа чувство ѝ преминало некако во навика, така што нејзиниот страв не е силен, но затоа е постојан.“
Спиро слугата, пак, е облечен во старите алишта на чорбаџијата кои му се преголеми, па во нив изгледа смешно, ненаместено и „за него чорбаџи Теодос е страшен, но нему тој исто толку му е и смешен. Затоа, скриено, со лукаво притворство и в очи му се смее, а зад грб нескриено го исмева и го карикира, наоѓајќи во тоа особено задоволство, некаква одмазда за сѐ што трпи од него.“